Reids Ar Dy Feic: Dysynni, Dylife a Dyfi

Drannoeth fy mhenblwydd. Pasawl un o’m cyfoedion o gyffelyb oedran fyddai’n deffro â phen clir? Pasawl un o’r rheiny fyddai’n cychwyn ar daith gan milltir? (Nid pryfocio a beirniadu ydw i, wir, dim ond gofyn y cwestiwn…!)


Byth ers cwblhau reid can milltir am y tro cyntaf i nodi ‘mhenblwydd llynedd, mae’r syniad wedi fy nghydio. Y syniad o dreulio oriau ar ddwy olwyn yn ymestyn gorwelion a darganfod lleoliadau o’r newydd. Wrth edrych ar fap o Gymru, bydd reid can milltir yn cyfro cyfran sylweddol o’n cenedl - ac mae hi bron yn anochel y byddwch chi’n croesi’r ffin i sir arall. Dwi’n credu mai Gwynedd fyddai’r unig sir y byddai rhywun yn gallu gwneud reid 100 milltir unffordd heb groesi tu hwnt i’w ffiniau.


A byth ers dechrau’r blog, mae awgrymiadau o le i fynd ar feic yn ein gwlad wedi llifo tuag ata’i (gallwch ddod o hyd iddynt yma). Un o’r cyntaf dderbyniais i oedd Dylife ar gyfer cofnod dringfeydd y canolbarth, ac ers hynny mae wedi’i grybwyll ambell waith - fwyaf diweddar yn y gofnod ‘Anelu’n Uchel: 10 Dringfa Uchaf Cymru’. Bryd hynny, cysylltodd Anti Eirian (chwaer Mamgu a’n harbenigwraig hanes teulu) i ddweud fod Wynford Vaughan-Thomas - y diweddar awdur a newyddiadurwr sydd a’i gofeb ar y copa - yn gefnder i’w thad hi, sef John Emrys; hynny yw, mae o yn yr achau.


Ymysg llawer o weithiau a chyfrolau hybarch, ysgrifennodd ddarn, sy’n hynod gyfredol hyd heddiw, yng nghylchgrawn ‘Tir Newydd’ ym 1936, y gallwch ei ddarllen yma drwy wefan y Llyfrgell Genedlaethol. Mae’n dechrau: “Nid oes yr un genedl wedi sôn mwy am ei mynyddoedd na chenedl y Cymry. Fel cenedl yr ydym yn byw ar odre’r mynyddoedd, ond gwyddom lawer llai nag y dylem amdanynt. Nid ydym yn meddwl cymaint ohonynt ag y mae llawer ymwelydd o’r tu arall i Glawdd Offa. Canodd ein beirdd am eu prydferthwch; a dyfnwyd o’u gweithiau hwy yn wresog gan ein gwleidyddion o dro i dro,-ond ysgwn i pasawl Cymro, ag eithrio ambell fugail neu chwarelwr, sy’n gyfarwydd â’r rhannau hynny o’i wlad sydd y tu allan i ffiniau ei briod fro, ac felly, yn ei dyb ef, ‘y tu allan i’w gyrraedd’?”


Mi blannodd hyn hedyn yn fy meddwl o wneud pwynt o wneud reid i Dylife ryw ben eleni. I ymestyn fy ngorwelion, ac i ymgyfarwyddo ag ambell un o’r rhannau hynny o’m gwlad sydd y tu allan i ffiniau fy mhriod fro.


Felly, drannoeth fy mhenblwydd, ddydd Sadwrn diwethaf, mae Dad a minnau’n dechrau’n blygeiniol o’r ty; chwarter i saith. Dydy deffro’n gynnar heb fod yn her i mi erioed, a bydda’i’n effro’r adeg yma bron bob dydd. Ond, mae deffro, codi a mynd yn beth hollol wahanol.


Allan o’r giat, y goleuadau’n fflachio, ac am ryw reswm, dwi’n gwisgo fy sbectolau haul seiclo. Does ryfedd bod popeth yn edrych yn dywyllach nag y dylen nhw fod. Mae hi braidd yn llaith ac yn niwlog ar y daith gyflym i Ddolgellau, ac ymhen yr awr rydym ni’n nadreddu drwy system unffordd y dref cyn troi tua’r arfordir. 17 milltir cynta’r dydd wedi’i gwblhau.

Edrych dros Friog o'r ffordd arfordirol. Yr enghraifft agosaf at adref am effeithiau newid hinsawdd pan oedden ni'n dysgu amdano'n yr ysgol; bydd y môr wedi amlyncu nifer o'r tai ymhen rhai degawdau.


Dwi’n hen gyfarwydd â Phenmaenpool, gan mai dyna oedd dechreufan un o’n hoff reids teuluol pan oeddwn i’n iau - llwybr y Mawddach a llynnoedd Cregennan. Dilyn y ffordd sy’n mynd yn baralel â’r llwybr a’r aber wnawn cyn cyrraedd yr arfordir. Er i mi gael fy ngeni ambell gan medr i ffwrdd o’r môr, mae magwraeth yn y Bala’n golygu fod gweld y môr yn dal i fod yn wefr. Rydym ni’n parhau ar y ffordd arfordirol hardd - sy’n gyfarwydd diolch i’r Cambrian Coast Sportive - drwy Llwyngwril, Rhoslefain a Tywyn, cyn troi i’r chwith oddi ar yr arfordir tua Cwm Maethlon.


Yn aros oddi fewn i Feirionnydd, ond yn mentro i fan newydd. Does dim gwybodaeth am darddiad enw Cwm Maethlon yn y Geiriadur Enwau Lleoedd, ond wedi peth chwilota ar y we ymddengys ei fod yn gymuned amaethyddol Gymreig draddodiadol - y pum prif fferm oll ag enwau Cymraeg gloyw; ystadau’n wreiddiol a ffermydd annibynnol yn datblygu dros y canrifoedd diwethaf. Mae’r ffordd yr ydym ni’n ei ddilyn yn un atmosfferig iawn â thirwedd creigiog dramatig o’n cwmpas, ac mi’r oedd yn brif ffordd rhwng Tywyn a Machynlleth o adeg y Rhufeiniaid tan flynyddoedd cynnar y bedwaredd ganrif ar bymtheg. O gyfeiriad yr arfordir, mae’r ddringfa’n un ddigon anghyfforddus - ar ei serthaf at y copa - ond pe baech yn dringo o’r cyfeiriad cyferbynniol, mae arwydd 20%.

Y ddringfa yng Nghwm Maethlon